Karl Marks-Friedrich Engels
Doğu Sorunu
[Türkiye]



Karl Marks ve Friedrich Engels’in yazılarından Eleanor Marx Aveling ve Edward Aveling tarafından derlenen The Eastern Question (Swan Sonnenschein & Co. Limd., London 1897) adlı yapıtı İngilizce aslından çevrilmiş ve kitap Doğu Sorunu [Türkiye] adı ile Sol Yayınları tarafından Ekim 2008 (Birinci Baskı: Mart 1977) tarihinde Ankara’da yayınlanmıştır.

Eriş Yayınları tarafından düzenlenmiştir. erisyayinlari@kurtuluscephesi.org

Özgün biçimiyle Acrobat Reader formatında: Doğu Sorunu [Türkiye] (2.590 KB)




SOL YAYINLARI’NIN NOTU



      Karl Marx (ve Friedrich Engels) tarafından, Kırım Savaşı ve Kırım Savaşına öngelen olaylar dolayısıyla, 1853-1856 yılları arasında yazılan ve büyük bir kısmı New York Daily Tribune’de yayınlanmış bulunan yazılar, Eleanor Marx Aveling ve Edward Aveling tarafından derlenerek, The Eastern Question adı altında, 1897 yılında Londra’da yayınlanmış, aynı derlemenin, 1969’da yeni bir baskısı (Frank Cass and Co. Ltd., London) yapılmıştır. The Eastern Question’da yer alan yazıların bir kısmı, New-York Daily Tribune’de başyazı olarak yayınlanmıştır. Bu gazetenin geleneksel ilkelerine uyularak, başyazıların imzasız yayınlanmış olması, bu gazetede aynı tarihlerde yayınlanan öteki başyazılar arasından Marx’a (ve Engels’e) ait olanların saptanması, derleyenlar açısından, güçlenmişti. Ne var ki, yazıların tümü, gazeteye, Marx tarafından gönderilmiş olmakla birlikte, hepsi de Marx tarafından kaleme alınmış değildi; bir kısmı, Marx’ın ayrılmaz savaşım arkadaşı Engels tarafından yazılmıştı. Eleanor Marx Aveling ve Edward Aveling, The Eastern Question’ı hazırlarken, bu hususu bilmekle birlikte, yazıların hangisinin Marx ve hangisinin Engels tarafından kaleme alındığını saptayacak verilerden de yoksun bulunuyorlardı. Bu nedenledir ki, Aveling’lerin derlemesi, bazı eksikler ve fazlalıklar içerdiği gibi, bu derlemenin, yalnızca Karl Marx’ın imzası altında yayımlanmasını da zorunlu kılıyordu.
      1913’te Marx ve Engels arasındaki mektuplaşmaların yayınlanması, ve bu arada sağlanan elyazması belgeler, Marx ve Engels’e ait yazıların saptanmasında yardımcı olmuş; Marx ve Engels’in toplu yapıtlarını biraraya getiren Werke’lerde, öteki yapıtlar arasında, bu derlemede yer alan yazılar da, yazıları kaleme alanların imzasıyla yayınlanmıştır.
      Sol Yayınları, The Eastern Question’ı yayına esas almakla birlikte, yeni verilerin ışığında, elinizde bulunan derlemede, şu değişiklikleri yapmıştır: 1° Okurun, “Sunuş” yazısında göreceği gibi, Aveling’ler, “İngiltere’de Hükümet Bunalımı” adlı bir yazıyı, Marx tarafından yazılmamış olmakla birlikte, yanlışlıkla kitaba aldıklarım belirtmektedirler. Bu yazı, doğal olarak, elinizde bulunan bu derlemeden çıkarılmıştır. 2° The Eastern Question’da yer alan ve Aveling’ler tarafından, Marx’ın kaleme almış olmasından kuşku duyduklarını belirttikleri iki yazı (“St. Petersburg’dan Özel haberler” ve “Rusya’nın Siyaseti”), Werke’lerde de yer almadığı ve Marx ya da Engels’e ait olduğunu pekiştirecek yeni herhangi bir bilgiye sahip olunmadığı için, bu derlemeden çıkarılmıştır. 3° Bunun yanısıra, The Eastern Question’da yer almayan, “Avrupa Türkiye’sinin Durumu Ne Olacak?” (Engels), “Türkiye’de Ruslar” (Engels), “Türkiye’deki Orduların Harekatı” (Engels), “Türk Savaşının seyri” (Engels), “Türk Savaşının Daha Sonraki Seyri” (Engels), ve [sayfa 9] gene Engels’in “Avrupa Orduları” adlı yazısının üçüncü makalesinin bir bölümünü oluşturan “Türk Ordusu” adlı yazı, Almancadan çevrilerek, derlemeye, Sol Yayınları tarafından eklenmişlerdir. 4° Okurun gene “Sunuş” yazısında göreceği gibi, yazılarda yer alan alıntıların büyük bir kısmı, Avelingler tarafından Özetlenerek yayımlanmıştır. Sol Yayınları, bu metinleri Almancalarından çevirerek, tam olarak yayınlamaktadır.
      Bunlardan ayrı olarak, sunuş biçiminde Sol Yayınları tarafından yapılan değiştirme ve geliştirmeler şunlardır: 1° Her yazının başlığı üstünde, yazının Marx ya da Engels tarafından kaleme alındığını belirten imzalar, Gerze’lerden (Dietz Verlag, Bd. 9, Berlin 1972; Bd. 10, 1970; Bd. 11, 1974) yararlanılarak eklenmiştir. imzasız yazılar, Gerze’lerde yer almayan yazılardır. 2° New-York Daily Tribune’de imzalı yayınlanan yazılar –ki bunlar, yalnızca Mantın imzası ile yayınlanmıştır–, yazıların sonlarına “Karl Marx” adı konarak belirtilmiştir. 3° Yazıların tüm ya da parça olup olmadıkları, gene Gerze’lerden yararlanılarak, yazıların başlığı altında gösterilmiştir. “Açıklayıcı Notlar”, “Adlar Dizini”, “Yazınsal, Dinsel ve Söylencesel Adlar Dizini” Gerze’lerden yararlanılarak Sol Yayınları tarafından hazırlanmıştır.
      Aveling’ler tarafından hazırlanan derlemenin The Eastern Question (“Doğu Sorunu”) adı ile yalnızca “Karl Marx” imzası altında yayınlanmasına karşılık, yukarda açıkladığımız nedenlerden dolayı ve derlemenin içeriğinden de anlaşılacağı gibi, yapıtı, “Doğu Sorunu [Türkiye]” ve “Karl Marx ve Friedrich Engels” imzası altında yayınlamanın daha yerinde olacağı kanısıyla, kitap ve yazar adlarında, Sol yayınları tarafından değişiklik yapılmıştır.
      Marx ve Engels’in The Eastern Question içerisinde yer alan yazılarının büyük bir kısmı, Fransızca olarak, (Œuvres Politiques’in (Ed. A. Costes, Paris) III-VIII. (1929-1932) ciltlerinde diğer siyasal yazıları arasında yayınlanmış, İngilizce yeni baskısı ise (1969), yeni verilerin ışığı altında geliştirilmemiştir. Marx ve Engels’in Kırım Savaşı ile ilgili yedi yazısını ayrı bir bölüm halinde içeren The Russian Menace to Europe, London 1953, ise, ilk 1911 düzenlemesinin esprisini içeren ve özü bakımından ayrı bir derlemedir. Bu açıdan baktığımızda, “Doğu Sorunu” ve “Türkiye” ile ilgili Marx ve Engels’in yazılarını içeren bir derleme, en az kusursuz biçimiyle, ilk kez, Sol Yayınları arasında yayınlanmaktadır kanısındayız. Bununla birlikte, elinizdeki bu derleme, Marx ve Engels’in 1853-1856 döneminde kaleme alınan Türkiye ile doğrudan ya da dolaylı olarak ilgili yazılarının tümünü içermemektedir.
      [Mart 1977] [sayfa 10]



SUNUŞ


      Bu kitapta yer alan yazı ve mektuplar, “elliler”deki görünümü içinde Doğu Sorunu ile, Kırım savaşına yolaçan bellibaşlı olaylarla ve savaşın kendisiyle ilgili olarak Karl Marx tarafından yazılmış yazı ve mektupların toplu basımıdır. Mektuplarla yazılar, New-York Tribune gazetesinde yayınlanmıştır, imzalı mektupların saptanmasında kuşkusuz herhangi bir güçlük sözkonusu olmamıştır. İmzasız mektuplarla başyazılara gelince, çok dikkatli bir soruşturma ve ihtiyatlı davranış gerekmiştir. Bu çalışmalarımızda bize yardım ve kılavuzluk eden, Hermann Meyer’in New-York Tribune’dan yaptığı ve Friedrich Engels’in kağıtları arasında bulunan bir özetler koleksiyonu; New-York Tribune’un yazıişleri müdürü Dana’nın mektupları; Amerika’daki başka dostlardan gelen mektuplar; olaylar hakkındaki kişisel bilgiler ve hepsinin ötesinde Marx’ın yaptığı açıklamalar olmuştur.
      Meyer’in Tribune’dan yaptığı özetlemeler, çalışmamızın hareket noktası oldu. Bilebildiğimiz kadarıyla, Meyer, Marx’ın yazdığı varsayılan yazıları seçerken, bir ya da iki olayda yanılmıştı. Ancak Meyer’in listesinde, Marx tarafından yazılmış, çoğu imzalı epey yazı yer almamaktaydı.
      Daha, 18 Mart 1860’ta Marx’a şunları yazmıştı:
      “Hemen hemen dokuz yıl önce New-York Tribune’e yazmanız için sizinle bir bağlantıya girmiştim. Bağlantı o zamandan bu yana sürdü. Anımsadığım kadarıyla bir hafta bile aksatmaksızın, bize [sayfa 11] sürekli olarak yazdınız.”
      Marx’a Washington’daki bir dost tarafından [23-24 Ekim 1853’te] yazılan aşağıdaki mektup da, Marx’ın yazdığı başyazılar hakkında şu ilgi çekici, özel tanıklıkta bulunuyor:
      “Görüyorsunuz Tribune yeniden başyazıya kavuştu; özel ilgi çektiği için, o yazıların altında bir de K. M. bulunsaydı, işte o zaman tam olurdu. İnanıyorum ki, onlar eğer kurallarına ve alışkanlıklarına karşı düşmeseydi, bunu yaparlardı. Üstelik her şey bir yana, bunun da zaten size bir zararı yoktu, çünkü dikkatli okurlar, o yazıların yazı kadrosunca yazılmadığını görebilirler. ...”
      Kişisel bilgimize dayanarak, Marx’ın aslında haber olarak yazdığı bazı yazılan Tribune’un başyazı olarak yayınladığını söyleyebiliriz. Bazı kez Marx, yazılarını, başyazı olarak yayınlanmak üzere yazardı, o zaman, imzalı haberlerinden bir bakıma değişik bir biçim kullanırdı. Birçok kez Marx’ın haber yazılan, gazetecilik gereklerine uygun olarak Amerikalı yazı müdürünün yazdığı ve eklediği birkaç sözcükle başyazıya dönüştürülmüştü.
      Ayrıca anlaşıldığına göre birkaç kez Marx’ın mektuplarındaki fikirler ya da bölümler Amerikalı gazeteciler tarafından kullanılmış, tamamlanmıştı. Bu, seçim işini çok güçleştirdi, hatta bir defasında da, büyük bir kısmını Marx’ın yazmış olamayacağı bir yazının bu kitaba girmesine yolaçtı.[1]
      Gerçekten ona ait olan bir ya da iki yazıp atlamış olabiliriz, ama teknik nitelikteki askeri birçok yazıyı bile bile bu kitaba almadık. Öte yandan, doğrudan savaşla ilgili olan belirli askerî yazılan kitaba aldık. Bu yazıların tamamı olmasa bile büyük kısmı ya Engels tarafından yazılmıştır, ya da Engels’in Marx’a gönderdiği mektuplardan doğmuştur.
      Marx Tribune’a haber ve başyazı yazdığını birçok kez yazılı olarak belirtmiştir, örneğin “Bay Vogt”a (Devrim ve Karşı-Devrim, s. ıx’a) bakınız. Kendisinin söyleyip yazdırdığı bir özgeçmiş notunda da şöyle der: “Amerikan içsavaşının başlangıcına kadar Tribune’a sadece imzalı İngiltere haberleri değil, ama Avrupa ve Asya olayları konusunda büyük bir yığın tutan başyazılar yazarak sürekli katkıda bulunmuş bir kişi.”
      Bir-iki kez, Marx’ın mektubunun bir bölümü başyazı olarak kullanılmış, geri kalanı haber olarak bırakılmıştır. Bu bir-iki durum için, okurlar, başyazı ile haberin, aynı tarihi taşıdığını göreceklerdir. [sayfa 12] Kitap, Kars’ın düşüşü hakkındaki dört yazıyla sona eriyor. Bu yazılar öz olarak New-York Tribune’da yer aldı. Marx, bu yazılan genişletip gözden geçirdi ve bu kitaptaki biçimleriyle Ernest Jones’un People’s Paper adlı gazetesinde yayınlandı. Makalelerin yazarı, ayrıca Free Press için bir de özet yazdı. Bu özet kitaba alınmadı. Bu yazılar o zaman büyük bir heyecan yaratmıştı. Sheffield Dışişleri Komitesi, “hayranlık uyandıran bu açıklamaların büyük kamu hizmeti” yapmış olmasından ötürü derhal şükranlarını bildirmeye karar vermişti.
      Bu kitabın bölümlere ayrılması doğru görülmedi, bu nedenle mektuplar ya da başyazılar, birbiri ardına sıralandı. Birçok durumda, mektuplar Doğu Sorununa ilişkin bölümlerin yanısıra, öteki sorunlar üzerinde duran bölümleri de kapsıyordu. Bu kitapta Doğu Sorunu dışındaki sorunlar üzerinde duran bölümlere yer verilmedi. Bu nedenle bazı mektuplar, pek kısa görünüyor. Bu kitaptaki yüzonüç yazının herbirine bir başlık verildi. Bu başlıklar genel olarak, New-York Tribune’un başlıklarına uygundur. Her halde o başlıkları Amerikalı yazı müdürü koymuş olmalı.
      Bu kitapta bütün alıntılar daha küçük punto harflerle basıldı,[2] yazılarda italik karakterle dizilmiş olan sözcükler, Marx’ın öyle dizilmesini istediği sözcüklerdir.
      Mektupların asıllarında, zorunlu olarak gazetelerden ve yazışmalardan alınma birçok alıntı vardı. Hemen hemen her seferinde, bazıları çok uzun olan bu alıntılar özetlenerek kısaltıldı. Ancak Kars yazılarında bütün alıntılardan ayırabilmek için köşeli ayraçlar arasında ve italik harflerle sunuldu. Yazıların, aslında italik harflerle dizilmiş olan yerleri kısaltmalarda daha küçük punto ve büyük harflerle dizilerek belirtildi. Sık sık olduğu gibi, Marx’ın alıntılara kendi yorumunu eklediği durumlarda, bu yorumlar, ikincil ayraçlarla belirtildi.[3]
      Apaçık belli olan baskı hataları (Marx’ın, Amerika’ya yazdığı bu yazıların provalarını hiçbir zaman görmediği anımsanmalıdır) dışında, yazılarda hiçbir düzeltme, değiştirme yapılmadı.
      Güçlüklerden biri, insan ve yer adlarının nasıl yazılacağıydı. Bu konuda en yetkili kaynaklan kabul ettik. Ancak birkaç durumda ikili yazılışa tanıklık edilecektir.
      Kitapta iki de harita var – biri, Kırım Savaşı sırasında Balkan yarımadası, öteki şimdiki Balkan yarımadasıdır.[4] [sayfa 13]
      Ad, yer ve olay dizininin hazırlarken, bazı adlar birçok yerde geçtiği için, böyle durumlarda sadece o adın ilk geçtiği sayfanın verilmesi uygun görüldü.[5]
      Sanırız bu kitap günümüzde özel olarak yararlı bulunacaktır. Öteden beri tazelenegelen Doğu Sorunu yeni bir aşamaya girmiş bulunuyor. Son kırk yıl boyunca Avrupa’nın coğrafî, tarihsel ve iktisadî durumu geniş ölçüde değişti. Örneğin Sırbistan, Bulgaristan, Romanya bağımsız birer devlet oldular; Alsace-Lorraine eldeğiştirdi. Büyük devletler arasındaki ilişkiler sayısız değişiklik gösterdi. Belki bütün bunların içinde hepsinden önemlisi, bir öğe olarak, sosyal-demokrasinin gelişmesiydi. Kıta ulusları hiç değilse bu öğeyi hesaba katma zorunluluğunu duydular. Ancak bir şey sabit ve ısrarlıydı. Rus hükümetinin genişleme siyaseti. Yöntemler değişmiş olabilir – siyaset aynı kalmıştır. Bugün artık Rusya’yla tam aynı şey demek olmayan Rus hükümeti, “elliler”de olduğu gibi her türlü ilerlemenin en büyük düşmanı, tutuculuğun en büyük kalesidir.
      Her ne kadar değişiklikler büyük olmuşsa da, gene de Avrupa devletlerinin birbirleriyle ve Doğu Sorunuyla ilişkilerini anlamak için, bu ilişkilerin geçmişi hakkında bilgi sahibi olmak gereklidir. Bu nedenle mektup hırsızı Sir James Graham, Napier’ler, (Marx’ın özellikle nefret ettiği) Gladstone, Rus diplomatlar, “verimli baba, dalkavuk koca” Prens Albert de vardır.
      Bütün bu çizgiler arasında sadece Marx’ın gözlem keskinliği değil, aynı zamanda kendisine özgü mizahı da yer almaktadır.
      Palmerston’ın Rusya düşmanı olduğu şeklindeki yaygın kanıyı kesin olarak söküp atması gereken incelemeleri ve onu amansızca sergileyişi, çok önem taşıyordu. O kadar çok haber ve yazı bu “şarlatan”a ayrılmıştır ki, yer darlığı, “Lord Palmerston’ın Yaşam Öyküsü” adlı bir dizi yazının bir yana bırakılmasını gerektirmiştir. Bu yazı dizisinin, “Onsekizinci Yüzyılın Gizli Diplomasi Tarihi” ile daha başka bazı karakter çizgileriyle birlikte, erken bir zamanda yayınlanması umulmaktadır.
      Manchester’deki Serbest Kaynak Kitaplığından C. D. Collett’le Sedon’a gösterdikleri yardımdan ve incelikten ötürü yürekten teşekkür ederiz. British Museum’un Okuma Odası, Büyük Salonu ve Gazete Odası yetkililerinin hiçbir zaman değişmeyen nezaketleri ve yardıma hazır tutumları olmasaydı, muazzam yazı ve haber [sayfa 14] yığınları arasından seçme, karşılaştırma, çözümleme yapma gibi güç bir iş hemen hemen tümden olanaksız duruma gelebilirdi. Bu kitap sadece bir tarihsel yazılar derlemesi olarak önem taşımakla, ilgi çekici olmakla kalmıyor, aynı zamanda bugün olup-bitenlere ve yarın olabileceklere müstesna bir ışık tutuyor.
      Bu kitaptaki yazıları okuyacak olanları özellikle hayrete düşürebilecek olan şey, o yazıların içerdiği geniş bilgi yığını; gösterilen dikkate değer tarihsel kavrayış; şeyleri, şeylerin kendilerine benzemesi yoluyla, büyük bir bütünleştirme gücü; hemen hemen her durumda, olaylar ve onları izlemesi olası sonuçların büyük bir kesinlikle önceden görülüp söylenmesidir. Kuşku yok ki, kehanetlerin hepsi doğru çıkmamış, ya da söyledikleri tamı tamına gerçekleşmemiş olabilir. Ancak genel olarak doğru çıkmaları şaşırtıcıdır. Birçokları arasından birini anmaksızın geçemeyeceğiz. Bonaparte savaşa bizzat gitseydi ne olup-biteceğine ilişkin “Avrupa’da Savaş” [s. 270-276] adlı yazıda söylenenler, Bonaperte 1871’de Fransız-Alman savaşına bizzat gittiği zaman gerçekleşmişti.
      Doğu Sorununun ve savaşın ele alınış ve işlenişinin yanısıra, kitap, kişiler yönünden de ilgi çekicidir. Günün önde gelen kişileri konusunda kitapta keskin dilli, açıkça belirlenmiş tanımlamalar ve çözümlemeler yer almaktadır. Bu kişiler arasında Bonaparte, onun ayaktakımından özellikle mareşal Aziz Arnaud, (Marx’ın “küçük dünyalı” dediği) Lord John Russell, “iyi” Aberdeen sayılabilir. Marx, çatısı altında otuz yıl okuduğu British Museum’da her zaman gösterilen yardımı ve özellikle çalışmalarında Dr. Richard Garnett’in yıllar boyu yaptığı değerli hizmetleri kamuoyu önünde takdirle anmak niyetindeydi. British Museum yetkililerine teşekkür için böyle bir fırsatın çıkmasından özel bir mutluluk duyuyoruz. [sayfa 15]
       

Sydenham                                                 ELEANOR MARX AVELİNG
8 Temmuz 1897                                                 EDWARD AVELİNG




Dipnotlar

[1] İngilizce derlemede, s. 558-561 “CI” nolu “İngiltere’de Hükümet Bunalımı” adlı yazı, Marx ve Engels’e ait olmadığı için, bu baskıya alınmamıştır. -Sol Yayınları.
[2] Türkçe baskıda, alıntıların büyük bir kısmı, metin ile aynı puntoda, tırnak içinde dizdirilmiştir. -Sol Yayınları.
[3] Türkçe baskıda, alıntılar, kısaltılmadan, tam olarak verildiği için, sözü edilen işaretler de uygulanmamıştır. -Sol Yayınları.
[4] Türkçe baskıda, sözü edilen haritalardan ikincisinin de bugün pek eskimiş olduğunu gözönünde tutarak, Aveling’ler tarafından konan bu haritalar yayınlanmamıştır. -Sol Yayınları.
[5] Türkçe baskıda, dizinler değiştirilmiş, geliştirilmiş ve sayfa numaraları eksiksiz olarak verilmiştir. -Sol Yayınları.





Sayfa başına gidiş