Karl Marks
Ekonomi Politiğin
Eleştirisine Katkı


[Türkçe çevirisi, Zur Kritik der politischen Ökonomie (1859) adlı yapıtını Sevim Belli Fransızcasından (Contribution à la critique de l'économie politique, Editions Sociales, Paris 1957) dilimize çevirdi ve kitap Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı adı ile Sol Yayınları tarafından Temmuz 1979 (Birinci Baskı: Mayıs 1970; İkinci Baskı: Kasım 1974; Üçüncü Baskı: Eylül 1976) yayınlanmıştır.]

Eriş Yayınları tarafından düzenlenmiştir.
erisyay@kurtuluscephesi.org





SUNUŞ
Émile Bottigelli


      BİLİMSEL sosyalizmin temel taşı olan ekonomi politiğin eleştirisi, Karl Marx'ın bütün ömrü boyunca üzerinde kafa yorduğu başlıca sorunlardan biri oldu ve onun araştırmalarının temel konusunu teşkil etti. Gerçekten, Kapital, uzun çalışmaların ürünüdür ve bu temel yapıtın kökleri, yazarının da gençliğine kadar uzanır.
      Marx, 1842'de, Rheinische Zeitung'da, orman kaçakçılığı ve Mosel köylülerinin durumu ile ilgili yasaları incelerken, iktisadi ilişkilere layık oldukları bütün önemi verme gereğini duydu.[1] Devlete yapısını veren insanların iradesi değildir, insanlar arasındaki ilişkilerin nesnel durumudur. Burjuva toplumu açıklayan, (sayfa 7) Hegel'in umduğu gibi, bu toplumun hukuki zırhı değildir; bu hukuki zırh bir üstyapıdan başka bir şey değildir ve burjuva toplum, mülkiyet ilişkileriyle açıklanır. "Hegel'in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi"ne "Giriş"te[2] şekillenecek olan bu fikir, onun araştırmalarına yön verecektir ve 1844'te, Paris'e geldiğinde, Marx, Adam Smith gibi, J.-B. Say, Ricardo ya da, Boisguillebert gibi ünlü iktisatçıların yapıtlarını didik didik edecektir. Daha o zaman, 1844 Elyazmaları, burjuva ekononomi politiğin kategorilerinin bu ilk eleştirici incelemesini yansıtır. Engels'in Deutsch-Französisce Jahrbücher'de yayın-ladığı "Bir Ekonomi Politik Eleştirisi Denemesi"nin[3] Marx üzerinde belirleyici bir etkisi olacaktır, ki Marx, bunu, Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı'nın "Önsöz"ünde kendisi teslim etmektedir.
      Her ne kadar Marx, ekonomi politik alanına, gençlik yapıtlarında ifadesini bulan felsefi bir görüş açısından hareket ederek yaklaştıysa da, onun bilimsel araştırmaları, Fransız sosyalizminin teorisyenleriyle temasları, devrimci işçi kulüplerine sık sık gidip gelmesi, kendi temel tutumuna onu hızla götürecektir. Brüksel'de Alman İşçileri Derneğinde, Ocak 1848'de verdiği derslerde (ki bunlar, Ücretli Emek ve Sermaye başlığı altında yayınlanmıştır), Marx, daha o zaman, en önemli buluşunun kaba çizgilerini saptamıştır: artı-değer teorisi. O, bu dönemde, sadece, Alman İdeolojisi'nde (1845-1846) bulunan tarihsel materyalizm anlayışını geliştirmekle kalmamış, aynı zamanda, iktisadi doktrinlerini eleştirdiği Proudhon'a karşı kaleme aldığı bir yapıt olan Felsefenin Sefaleti'ni de yazmış bulunuyordu. 1847'de yayınlanan bu kitapta, ekonomi politiğin eleştirisi kaba çizgileriyle daha o zaman, sunuluyorsa da, bu, birkaç yıl sonra belirlenecek o bilimsel kesinlikle henüz, geliştirilmiş değildir. Her ne kadar, Ricardo'nun görüşünün darlığının ve onun teorilerinin aşılmış olduğunun tam bilincindeyse de, hâlâ, onun para ve rant teorilerini kabul etmektedir. Hiç kuşku yok ki, Marx şimdiden bu teorilerin, bizzat Ricardo'nun görüşü açısından mantıksız yanlarına işaret etmekten geri kalmamaktadır; ama Ricardo'nun teorisini çürütmeden önce, kendisinin, henüz ancak kaba çizgileriyle saptanmış olan ekonomik doktrinini ayrıntılı olarak geliştirmesi gerekmektedir.
      1848 devriminin, Marx'ı, çalışmalarından nasıl ayırdığı ve onun, (sayfa 8) Almanya'da, demokratik devrim uğruna savaşımda, nasıl yer aldığı bilinmektedir. Onun yeniden ekonomi politik araştırmalarına girişebilmesi için, sürgününü ve 1850'de Londra'ya yerleşmesini beklemek gerekecektir. Marx, Londra'da, klasik ekonomi politik denen burjuva toplumun teorisini, en yetkin biçimde geliştirmiş olan bir ülkenin göbeğinde, ideal bir gözlem noktasında bulunuyordu. British Museum'daki zengin belgeler, Avustralya ve Kaliforniya altın madenlerinin bulunmasıyla iktisadi yaşamın girmiş olduğu yeni gelişme aşaması, onun için, gözlem ve inceleme kaynaklarıdır. Neue Rheinische Zeitung'un 1850 sonbaharında çıkan sayısından başlayarak 1847 iktisadi bunalımını ve 1848-49 yıllarının geri dönen refahını içeren son yılların iktisadi yaşamının bilançosunu kuruyor ve bundan şu sonuçları çıkarıyor:
      "Burjuva toplumun üretici güçlerinin, burjuva ilişkileri çerçevesi içinde, mümkün olan olanca hız ve bereketiyle geliştiği bu genel refah döneminde, gerçek bir devrim sözkonusu olamaz. Böyle bir devrim, ancak şu iki etmen, modern üretici güçler ile burjuva üretim biçimleri çatıştıkları dönemlerde mümkündür. Kıtadaki düzen partilerinin ayrı ayrı hiziplerinin temsilcilerinin, karşılıklı olarak birbirini lekelemek suretiyle şu anda girişmiş oldukları çeşitli kavgalar, yeni devrimler için vesile yaratmak şöyle dursun, tam tersine, ancak şu anda ilişkiler tabanının bu kadar sağlam olmasından, (ve irticaın bilmediği bir şey) bu kadar burjuva olmasından ötürü mümkündür. Burjuva gelişmeyi durduran her türlü gerici girişim, nasıl bu temele çarpıp kırılmaya mahkûmsa, demokratların bütün ahlaki öfkelenmeleri ya da bütün heyecanlı söylevleri aynı akıbete uğramaya mahkûmdur. Yeni bir devrim, ancak yeni bir bunalımdan sonra mümkün olacaktır. Ama birincisi, ikincisi kadar kaçınılmazdır."[4]
      Bir nispî sükûnet döneminin gelmekte olduğu bellidir ve Marx, iktisadi araştırmalarına hız vermek için bundan yararlanacaktır. O, her gün British Museum'da çalışır. Hızlı ilerlemeler kaydetmektedir ve, daha 2 Nisan 1851'de, Engels'e şu haberi verir:
      "Öyle bir noktaya vardım ki, beş hafta içinde [Museum'daki] şu cansıkıcı iktisat üzerine çalışmalarımı sona erdireceğim. Ve iktisat çalışmalarıma, ondan sonra, evde devam edeceğim; Museum'da başka bir bilimle uğraşacağım. Bu iş benim canımı sıkmaya başladı. Özünde, bu bilim, çok kez son derece ince ayrıntılı olan tek tek incelemelerde, bütün yapılanlara karşın, A. Smith ve (sayfa 9) D. Ricardo'dan bu yana, bir ilerleme kaydetmiş değildir."[5]
      Ama Engels, kendisine yanıtında, kararının bu kadar kesin olmaması gerektiğini öğütlüyor:
      "Okuman gereken önemli sayılabilecek tek bir kitap kaldığı sürece, yazmaya başlayamazsın."[6]
      Gerçekten, Marx, bir iktisadi yapıtlar yığınına dalmış bulunmaktadır ve çalışmalarının sona erdiğini o kadar çabuk göremeyecektir. Ama onun sürdüğü yaşam, çetin bir yaşamdır. Bu yıllar, yaşamının en zor yılları olacaktır. Hemen hemen hiç bir geliri yoktur ve büyümekte olan bir ailenin gereksinmelerini karşılaması gerekmektedir. Engels'in hiçbir zaman esirgemediği yardımına karşın, yoksulluğu gidermek için, Marx, New York Daily Tribune'ün muhabirlik görevini kabul ediyor. Hatta bu günlük gazetenin yayımcılarından biri olan Dana'nın yönettiği ansiklopedi için de, yazı yazmayı kabul edecektir. Marx'ın gazetedeki işi, fiilen, oldukça düzenli bir tempoyla, 1862'ye kadar sürecektir, ve onun, siyasal olayların gelişmesini izlerken gösterdiği dikkate tanıklık eden bir sıra değerli makaleler yazmış olması, kendisine bu yüzden borçlu olmamıza karşılık, gene de iktisadi yapıtını olgunlaştırıp sunmasını geciktirmiştir.
      Bu arada, 1857'de, Marx ve Engels'in yazışmalarında, gelişini önceden haber veren işaretleri dikkatle belirtmiş oldukları iki yıldır gelişmekte olan bunalım, had aşamaya giriyor. Fransa'da ve Almanya'da mali spekülasyonlar, New York'ta borsa rayiçlerinin ani düşüşü, birkaç sanayicinin gürültülere neden olan iflası, ekonomi dünyasının derin altüst oluşlara sahne olacağını göstermektedir. Engels, Marx'a yazdığı 17 Kasım 1856 tarihli mektubunda şöyle diyor:
      "Devrim için bu seferki kadar elverişli bir alan bulmak kolay olmayacaktır. ... Ne mutlu ... ancak büyük bir yüreklilikle ve en büyük kararlılık ve azimle bir şey yapmak mümkündür, çünkü, artık bu sefer suların yükselişi 1848'deki kadar hızlı olmayacaktır."[7]
      Ve 11 Temmuz 1857'de de, Engels'e bir mektubunda, Marx şöyle diyor:
      "Crédit Mobilier'nin gidişi ve genel olarak Bonaparte maliyesinin gösterdiği üzere, devrim yaklaşmaktadır."[8] (sayfa 10)
      Demek ki, bu iki adamın zihninde, devrimci patlayış bunalıma bağlıdır ve "birincisi, ikincisi kadar kaçınılmazdır". Ama düşünüyorlar ki, bu sefer, kapitalizm on yıl önceye kıyasla, durumu düzeltmekte çok daha büyük zorluklarla karşılaşacaktır ve sosyalist kampta da birçok hayaller yok olmuştur; ki, bu da, daha enerjik ve daha açık bir eylem olanağı sağlayacaktır.
      Marx için bu düşünceler, bir başka anlam da taşımaktadır. Klasik ekonomiyi incelerken, burjuva düzenin temel çelişkilerine ve bu düzenin teorisyenlerinin yapıtlarının vardıkları çıkmazlara ışık tutan bazı sonuçlara varmıştır. İşçi sınıfı, şimdi artık, devrimci eylemini dayandıracağı bir bilimsel temeli emrinde hazır bulabilir. Ve Marx'ın, üzerinde yedi yıldan beri çalıştığı bu kapitalist ekonomi eleştirisini sunmak, acil bir konu olmuştur. 8 Aralık 1857'de Engels'e şöyle yazıyor:
      "İktisadi incelemelerimin tahlilini tamamlamak için, tufan kopmadan hiç değilse genel çizgilerini aydınlığa kavuşturmak amacıyla, her gece, sabahlara kadar deliler gibi çalışıyorum."[9]
      Marx'ın çalışmaları, vardığı sonuçları yayınlanmak üzere kaleme alacak kadar ilerlemiş bulunmaktadır. Ve 23 Ağustos 1857'den başlayarak Kapital'e varacak kişisel araştırmalarının ürünü olan özgün çalışmalarının zaman bakımından ilkini teşkil eden ekonomi politiğin eleştirisine bir giriş yazmaya başlıyordu.[10] Uyguladığı plan, bu ekonomi politiğin eleştirisinin, şimdiden kafasında son derece açık olarak yer aldığını göstermektedir. Burjuva bilginlerinin benimsemiş oldukları büyük kategorileri birbiri ardından inceleyerek, bunların yanlışlıklarını gösteriyor ve aralarındaki diyalektik ilişkilere ışık tutuyor. Böylelikle, ekonominin genel kavramlarının soyut sınıflandırılmasına karşı olduğu gibi, bu kavramların tarih sırasıyla incelenmesine de karşı olan kendi yöntemini tanımlıyor. İktisadi olaylar, kapitalizm denen gelişme aşamasında, saf halleriyle incelenmelerini mümkün kılan bir görünüş içinde ortaya çıkarlar. Soyuta varmak için kavramdan hareket etmek gerekir ve kavramlar açıkça saptanılınca da, belirlenmelerinin bütün çapraşıklığıyla onu zenginleştirmek üzere somuta dönülür. Demek ki, bu giriş, gerçekte, bir metodoloji incelemesidir; Marx'ın burjuva ekonomi politiği (sayfa 11) biliminin, bu bilimin yöntem bakımından kusurlarını ayırdedecek kadar ve felsefi görüş açısına yükselecek kadar eleştirisini geliştirmiş olduğunu gösterir. Ama girişi kaleme alırken, Marx'ın kendisi de, bunun bir hakiki giriş olmaktan çok, kendi kişisel düşüncelerinin açıklanması olduğunu hissetmektedir. Onun için, IV. noktadan başlayarak konu başlıklarını not etmekle yetinmekte ve bunların altına daha şimdiden çerçevesini yarı-görebildiği bir yazıya yarayacak olan notlar koymaktadır. Ve tasarıları, Eleştiriye Katkı'nın ortaya çıkmasıyla gerçekleştiği zaman, bunun önsözünde şöyle diyecektir:
      "Hazırlamış olduğum bir genel girişi yayınlamıyorum: çünkü, düşünüp taşındıktan sonra, bana öyle geldi ki, ilkönce tanıtlanması gereken sonuçlar hakkında önceden yargılara varmak, ancak sıkıcı olabilirdi ve beni izleyecek okurun tekilden genele geçmesi gerekecekti."[11]
      Marx'ın gözünün önünde bir tüm teşkil eden yapıtın planı, taslak halinde belirmektedir. Onun için, daha Ekim 1857'den başlayarak araştırmalarının sonuçlarını defterlere not edecek ve kendi buluşlarını, burada formüle edecektir. Daha çok geceleri çalışarak, sürmenajdan ileri gelen ciddi bir hastalığın çalışmalarını üç ay süreyle durdurmaya onu zorlayacağı Mart ayına kadar, yedi defter dolduracaktır.[12] Aşağı yukarı 1.100 sayfalık koca bir cilt oluşturan bu elyazıları, iki büyük bölüm içeren bir plan gereğince düzenlenmiştir: para bölümü ve sermaye bölümü.
      Başlıca sorun olan artı-değer sorunu, onun için tümüyle açıklığa kavuşmuştur. Ama şimdi, araştırmaları sırasında karşısına çıkmış olan ayrıntıları düzene koymak ve açıklığa kavuşturmak sözkonusudur. Alışık olduğu yöntem uyarınca, teorilerini eleştirdiği bir yazarı temel olarak ele alıyor ve böylelikle kendi teorilerini açıklamış oluyor. Böylece, Proudhon'un para teorisinden hareket ederek, onun karşısına kendi fikirleriyle çıkıyor. Ama, çalışmaları ilerledikçe, yeni keşiflerde bulunuyor:[13] Örneğin değer ile para ilişkisi üzerine, fiyat ölçüsü ve değişim aracı olarak çelişkili yönlere sahip özel bir meta olan paranın rolü üzerine. Ve yavaş yavaş ilk planının genişlediğini ve ilerdeki yapıtı olacak olan Kapital'in (sayfa 12) geniş çizgileriyle taslak halinde belirdiğini görüyor.
      Marx'ın Lassalle'a yazdığı 2 Şubat 1858 tarihli mektup[14] bunu kesin olarak doğrulamaktadır. Birkaç aydan beri iktisadi çalışmalarının son hazırlığına giriştiğini söyledikten sonra, şunları ekliyor:
      "Ama işler çok yavaş ilerliyor; yıllardan beri araştırmalarının başlıca hedefi olan konuları sona erdirmeye kalktın mı, durmadan bu konuların yeni yönleri karşına çıkıyor ve yeni düşünceleri doğuruyor. ...
      "İlk olarak ele alınması sözkonusu olan çalışma, iktisadi kategorilerin eleştirisidir, ya da, başka bir ifadeyi daha uygun bulursan, burjuva iktisadi sisteminin eleştirel açıklamasıdır. Bu, hem sistemin açıklamasıdır ve hem de açıklama bahanesiyle, sistemin eleştirisidir. Bütünün kaç forma tutacağı hakkında bir fikrim yok. Zamanım ve olanağım olsaydı, okura sunmadan önce tamamını son şekline sokabilseydim, çok kısaltabilirdim; çünkü bu yöntemi her zaman sevmişimdir. Ama şimdiki şekliyle fasiküller serisi halinde basılınca (ki bu, anlaşılması için belki de daha iyidir, ama hiç kuşku yok ki, biçim bakımından yapıta çok şey kaybettirir), bu, işi zorunlu olarak biraz genişletecektir."
      Ve Marx ilk kez olarak çalışmasının planını sunuyor:
      "Açıklama, ele alış tarzı demek istiyorum, tamamen bilimseldir, bu bakımdan alışıldığı anlamda polis nizamlarına karşı gelmemektedir. Bütünü altı kitaba bölünmüştür: 1. Sermaye üzerine (bazı giriş bölümleriyle birlikte); 2. Toprak mülkiyeti üzerine; 3. Ücretli emek üzerine; 4. Devlet üzerine; 5. Uluslararası ticaret; 6. Dünya pazarı. Elbette, başka iktisatçıları eleştirmeden edemiyorum, ve özellikle Ricardo'yla, burjuva olduğu için onun bile salt iktisadi açıdan hatalara düşmek zorunda bulunduğu ölçüde, polemiğe girişiyorum. Ama bir tüm olarak ekonomi politiğin ve sosyalizmin eleştirisi ve tarihi, başka bir çalışmanın konusu olmalıdır. Ve en sonu iktisadi kategorilerin ve ilişkilerin gelişmesinin
      kısa bir tarih taslağı da, bir üçüncü yapıtın konusu olmalıdır."
      Lassalle, bir yayınevi aramaya girişiyor ve daha 3 Martta Marx'tan imzalaması sözkonusu olan sözleşmenin koşulları hakkında bilgi istiyor. 26 Martta, yayınevi sahibi Franz Duncker'in, her baskı yaprağı için üniversite profesörlerine yalnızca 2 altın verildiği halde, Marx'a 3 Friedrich altını (yani 17 taler) ödemeyi (sayfa 13) kabul ettiğini bildiriyor. Görünüşe göre, Marx'ın iktisadi yapıtının geleceği güvenlik altına alınmıştır; ona kalan tek şey, son redaksiyonu tamamlamaktır.
      Ne yazık ki, bu iyi haberler Londra'ya geldiği sırada, Marx, yataklık hasta olmuştur ve çalışmalarına ara vermek zorundadır. Uykusuz geceler, para sıkıntıları, New York Tribune muhabirliği, onun sağlığının hakkından gelmiştir ve ağır bir karaciğer hastalığına tutulmuştur. İlkyazda, 6 Mayıstan 20 Mayısa kadar, Engels'i Manchester'da ziyaret etmek üzere, kendisine çok yarayacak olan bir yolculuk yapacak kadar iyileşmiştir. 31 Mayısta Londra'ya döndüğünde, Engels'e "formunda" olduğunu ve çalışmaya başlayacağını yazıyor. Ama bu arada onun ilk taslağı kesin çizgileriyle belirmiştir. 2 Nisan 1858'de, şimdi artık birinci kısmın, sermayenin, dört başlığı içerecek olan planını, Engels'e açıklamıştı.[15] Başlıklar şunlardı: A) Genel Olarak Sermaye; B) Rekabet; C) Kredi; D) Hisse Senedi Sermayesi. Birinci bölüm, Genel Olarak Sermaye, şu ikincil bölümlere ayrılmaktadır: 1. Değer; 2. Para, a) ölçü olarak para, b) değişim ya da basit dolaşım aracı olarak para, c) madenî para olarak para; 3. Sermaye. Manchester'da bulunduğu günlerde, taslağını, "defterler"in kaleme alınışı sırasında ticari tecrübesinin bütün meyvelerini ona iletmiş olan Engels ile tartışmıştı. Kısaca, notlarına döndüğü zaman, yedi cep defterinin bir dizinini[16] hazırlamayı gerekli sayıyor. Yapıtı, son şekliyle kaleme almadan önce, onu bütün açıklığıyla görmek istiyor.
      Yazın çalışmasına yeniden ara vermek zorunda kalıyor. İlkönce mali durumu gittikçe kötüleşmiştir. Bayan Marx'ın sağlığı bir hava değişimini mutlaka gerektirmektedir ve Marx, zamanının bir kısmını, Engels'in kendisine vermiş olduğu, ama ancak birkaç ay içinde ödeyebileceği bir vadeli bonoyu kıracak olan alacaklı aramakla geçirir, ve sonra, biricik gelir kaynakları olan New York gazetesi ve Dana'nın ansiklopedisi için sıkı bir çalışmayı sürdürür. Ve ensonu, Manchester gezisinin ve atla gezintilerinin biraz dindirdiği karaciğer hastalığı sıcaklarla birlikte artmıştır. Marx, kendisini yazı yazamaz durumda hissetmektedir. Yazma işine ancak Eylül ayında yeniden koyulabilecektir. Nitekim 21 Eylülde, Engels'e yazdığı bir mektupta, yaz boyunca devam eden kötü sağlık durumundan sözettikten sonra şöyle diyor: (sayfa 14)
      "İşte bu yüzdendir ki, elyazması, ancak şimdi (iki hafta içinde), ama bir seferde iki fasikül olarak gönderilebilecektir. Daha önce yazılmış olan şeyleri, güzel bir üslupla ifade etmekten öte yapacak bir şeyim olmadığı halde, birkaç tümceyi biraraya getirmek için saatlerce uğraşmam gereken durumlar olmaktadır."[17]
      Gerçekte ise, yapıt elleri arasında büyümektedir. Notlarına son biçimini verirken, Marx, bunların bazı kısımlarını daha da derinliğine geliştirmektedir ve henüz Eleştiriye Katkı olmayan, üç defter halinde yeni bir metni kaleme almaktadır. Bu elyazmalarının bir kısmı, Katkı'nın "ilk biçimi" adını taşıyan iki defter şeklinde bulunmuştur.[18] Anlaşıldığına göre, elimizde bulunan, bu çalışmanın son kısmıdır. Gerçekten bu yapıt Katkı'nın II. bölümünün 3. kısmına tekabül eden madenî para olarak paranın incelenmesi ile başlamaktadır. Burada, esasta, son biçimini almış yapıttaki konu başlıklarının aynıları bulunmaktadır. Ama Marx, ilk planına sadık kalmakta ve burada, ilk defa olarak, paranın sermayeye dönüşmesini ele almaktadır; ki, bu kısım, Kapital'in birinci cildinden önce bir daha incelenmeyecektir. Aynı biçimde, burada "basit dolaşımda, mülk edinme yasasının belirtileri" üzerine bir bölüm de bulunmaktadır. Bu defterler, Marx'ın iktisadi düşüncesinin gelişmesini bütün açıklığıyla anlayabilmek için okunması zorunlu olan metinlerdir. İlkönce bu defterler, kapitalist üretim tarzının kökeni üzerine yeni unsurlar içermektedir. Öte yandan, burada, başka hiç bir yerde, ne Marx'ta ve ne de Engels'te bulunmayan, son derece önemli formülasyonlar vardır. Ve en sonu bu elyazmaları, Hegel'in vokabülerine çok yakın bir felsefe dilinde kaleme alınmıştır (ki bu, elyazılarının ilginçliğini artırmaktadır), ve burada, Marx'ın, bizzat sermaye kavramından hareket ederek, sermayenin çeşitli belirlemelerine vardığı görülmektedir. Bu bakımdan, bu defterler, Marx'ın gençliğinin felsefi düşüncesi ile olgunluk çağının bilimsel yapıtı arasında bir menteşe görevi yerine getirmektedir. Bunların sistemli olarak incelenmesi, Marx'ın ve onun yönteminin evrimi hakkındaki bilgimizi önemli ölçüde zenginleştirecektir.
      Bu sırada, Lassalle, vaadedilen elyazmasının gelmemesi karşısında meraklanmaktadır. 12 Kasım 1858'de, Marx, kendisine, çok önemli bir mektup yazıyor ve özet olarak şöyle diyor:
      "Elyazmasının yollanmasının gecikmesine gelince, ilkönce hastalık bir engel teşkil etti ve sonra da para kazanmak için yapmak (sayfa 15) zorunda olduğum bazı işleri yetiştirmem gerekti. Ama asıl neden şu: malzeme önümde, artık sözkonusu olan yalnızca onu uygun biçime sokmaktı. Oysa yazdığım her satırda yazı üslubunun ötesinde karaciğer hastalığını hissetmekteydim. Ve bu yapıtın sağlık nedenleriyle berbat olmasına razı olmamamın iki nedeni var:
      "1. Bu yapıt, 15 yıllık çalışmamın, yani ömrümün en güzel yıllarının sonucudur.
      "2. Bu yapıt ilk defa olarak, toplumsal ilişkilerin yeni bir görüş tarzını bilimsel olarak sunmaktadır. Onun için, yapıtın, hasta bir karaciğere özgü olan asık suratlı ve kasılmış bir yazış tarzı ile çirkinleşmesine engel olmam benim için bir parti görevidir.
      "Yapıtın edebî değer taşıması konusunda bir iddiam yok, yalnızca her zamanki üslubumla yazmak istiyorum; ki bu da, acılar çektiğim aylar içinde, hiç değilse bu konuda mümkün olmamıştır; çünkü aynı zaman süresi içinde, İngilizce olarak, de omnibus rebus et quibusdam aliis[19] en azından iki cildi dolduracak makaleler yazmak zorundaydım ve sonuç olarak yazdım da. Öyle sanıyorum ki, Bu durum, Bay Duncker'e, senden daha az ehil olan birisi tarafından bile anlatılırsa, davranışımı yalnızca onaylayabilir, çünkü bir yayınevi sahibi olarak sorunun onu ilgilendiren yanı, kendisine, parasına karşılık mümkün olduğu kadar iyi mal vermeye çalışmamdır.
      "Aşağıyukarı dört hafta içinde bitireceğimi sanıyorum. Çünkü tam anlamıyla yazı yazmaya henüz başlamış bulunuyorum.
      "Bir nokta daha, ama bunu, ancak elyazması oraya ulaştığında savunmak zorunda kalacaksın: öyle anlaşılıyor ki birinci kısım: genel olarak sermaye, aşağıyukarı iki fasikül tutacakdır; sorunu açıkça koyarsak, gerçekten, burada, ekonomi politiğin en soyut kısmının açıklaması sözkonusu olduğuna göre, aşırı ölçüde özetleme, okurun konuyu gerektiği gibi sindirmesine engel olacaktır. Ama, öte yandan, bu ikinci kısım, aynı zamanda yayınlanmalıdır. Konunun iç zincirleme bağlantısı, bunu zorunlu kılmaktadır ve yapıtın bütün etkisi buna bağlıdır."[20]
      Demek ki, Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı olacak yapıtı sonal olarak kaleme alışı, bu günlerdedir. İlk anlaşmada fasiküllerin ortalama büyüklüğü dört forma olarak tahmin edilmiş olduğundan, ele alacağı konunun, bu hacmi aşacağını daha şimdiden görmektedir. Engels'e, 29 kasım 1858 tarihli mektubunda, gecikmenin nedenlerini kendisi açıklıyor ve sağlık durumundan olsun, mali (sayfa 16) sıkıntılardan olsun, yakındıktan sonra, şunları ekliyor:
      "Ensonu birinci kısım daha da genişledi; gerçekten ilk bölüm, meta bölümü, ilk karalamada hiç yazılmamışken, ve ikinci bölüm, para ya da basit dolaşım bölümü, ancak çok kısa olarak incelenmişken, bu sefer bu iki bölüm, başlangıçta düşündüğümden çok daha kapsamlı geliştirildi."[21]
      Çalışma bütün Aralık ayı boyunca ve Ocak ayı başlarında devam ediyor. Ensonu 15 Ocak 1859'da, Engels'e, şu haberi verebilmektedir:
      "Elyazması aşağıyukarı 12 forma (3 fasikül) tuttu ve ve —sıkı dur— her ne kadar başlık: Genel olarak sermaye ise de, bu fasiküller sermaye ile ilgili hiç bir şey içermemektedir, yalnızca şu iki bölüm var: 1. Meta, 2. Para ya da basit dolaşım. Gördüğün gibi (Mayısta, seni görmeye geldiğim zaman) ayrıntılı olarak hazırlanmış olan kısım, henüz yayınlanmıyor. Ama bu, iki bakımdan iyi bir şey. Eğer işler iyi yürürse 3. bölüm, Sermaye Üzerine, hızla ardından yayınlanabilir. İkincisi, eşyanın tabiatı gereği, bu pis herifler yayınlanan kısım için yapacakları eleştirilerde, tek yanlılıkla ve son derece ciddi ve bilimsel küfürlerle yetinemeyeceklerine göre, bu aşağılık adamları daha sonra sermaye üzerinde görüşlerimi azçok ciddiye almaya zorlamış oluyorum. Zaten, öyle sanıyorum ki, pratik amaçlar dışında, para üzerine bölüm, uzmanlar için ilginç olacaktır."[22]
      Bu kez, yapıt, gerçekten tamamlanmaktadır. Ama son güçlükler gelir çatar. 21 Ocak 1859'da, Marx, Engels'e şöyle yazıyor:
      "Bahtsız elyazması tamamlandı, ama gönderilemiyor, çünkü posta ücretini ödemek ve sigorta ettirmek için tek bir farthing'im yok. Sigortalamak gerekli, çünkü bir ikinci kopyası yok. Onun için pazartesiye kadar bana biraz para göndermeni senden rica etmek zorunda olduğumu görüyorum ..."
      Ve Marx, acı bir alayla, şunları ekliyor:
      "Bu kadar parasızlık çeken bir kimsenin "para" üzerine yazı yazdığını sanmıyorum. Bu konuyu işlemiş olan yazarların çoğu, araştırmalarının konusu bakımından son derece rahattılar."[23]
      Besbelli ki, Engels, arkadaşının yardımına koşuyor ve elyazması 25 Ocakta ensonu yola çıkabiliyor. Ama dertler sona ermemiştir. Duncker koliyi aldığını bildirmekte gecikiyor. Ve Marx, (sayfa 17) ancak, 9 Şubatta haberi alarak rahatlayabiliyor. Şimdi artık, Ocak 1859 tarihini taşıyan "Önsöz"ü, Marx'ın fikir yaşamını anımsattıktan onra, marksist yazının en güzel sayfaları arasında yerini alan, tarihsel materyalizmin o ölümsüz tanımlamasını sunan, açıklığı ve özlüğü ile hayran bırakan bu metni gönderebilecektir.
      Kitap, bin adet olarak haziran başında —Lasalle'ın bir mektubuna göre 1 Haziranda— yayınlanacaktır. Öyle anlaşılıyor ki, Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, Marx'ın beklediği yankıyı uyandırmamıştır. Eğer, Engels'in Londra'da yayınlanan Das Volk'taki iki yazısı[24] hariç tutulursa, Alman basınında herhangi bir tepki görülmemiştir. Sessizlik engellemesi, yapıtın çevresinde iyi örgütlendirilmiştir. Kuşkusuz ki, kitabın okunması oldukça güçtü ve Kugelmann'a yazdığı 28 Aralık 1862 tarihli mektubunda, Marx bunu teslim etmektedir:
      "Birinci fasikülde açıklayış tarzı, kuşkusuz ki, halkın pek anlayacağı bir tarz değildi. Bu, ya konunun soyut niteliğinden, ya buna ayrılmış olan yerin sınırlı oluşundan, ya da yapıtın güttüğü amaçtan ileri gelmekteydi. ... Bir bilimde devrim yaratmayı hedef tutan bilimsel girişimler, hiçbir zaman gerçekten halk dilinde kaleme alınamaz. ... Bununla birlikte, Alman uzmanların, nezaket gereği olsa da, yapıtımı tamamen yok sayamayacaklarını bekliyordum. Üstelik hiç hoş olmayan bir başka deneyimim şudur ki, Almanya'da bu bilimle uzun zamandan beri uğraşmış olan ve özel olarak mektuplarında I. fasikül hakkında hayranlık gösterileriyle ve aşırı övgülerle bana hitap etmiş olan partili yoldaşlar, ulaşabildikleri dergilerde bir eleştiri yazmak için, hatta kitabın içindekiler sütununu bir yere koymak için en küçük bir davranışta bulunmamışlardır. Eğer bu, parti taktiği ise, itiraf edeyim ki, bunun sırrını ben keşfedemiyorum."[25]
      Bu kitap, ilk yayınlandığında layık olduğu başarıyı sağlamadıysa da, Marx'ın sağlığında bir ikinci baskısı yapılmadıysa da, gene de onun iktisadi yapıtının ayrılmaz bir parçasıdır. Marx, bunu yalnızca bir başlangıç saymıştır. Bir süre dinlendikten sonra devamını yazmaya niyetleniyordu. Ama bir kere daha çalışması kesintiye uğradı. 1860 yılında Vogt sorunu ortaya çıktı, ve Marx, Herr Vogt adlı yapıtını yazabilmesi için gerekli belgeleri toplamaya zaman (sayfa 18) ayırmak zorunda kalacaktır. Sonra da, 1862 yılı başlarında, asıl gelir kaynağı, New York Tribune muhabirliği sona erecektir. Umutsuz bir mali sıkıntıya düşecek ve hatta ailesinin geçimini sağlamak için bir demiryolu şirketine memur olarak girmeyi bile düşünecektir. O, fiilen ancak 1863 yılında iktisat üzerinde çalışmalarına yeniden başlayabilecektir ve Kapital, ancak 1867'de yayınlanacaktır. Ama bu arada Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı'nın bir sonraki bölümü olacak yazı, o bilinen büyük yapıt olmuştur. Plan değişmiştir ve ekonomi politiğin eleştirisi, yeni yapıtta ancak bir ikincil başlık olarak yer alacakır. Kapital'in önsözünde de Marx şöyle yazacaktır:
      "Şimdi birinci cildini kamuoyuna sunduğum yapıt, 1859'da yayınlanan Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı adlı yapıtımın devamını oluşturur. Birinci kısım ile onun devamı arasındaki uzun ara, çalışmamı tekrar tekrar kesen, uzun yıllar süren bir hastalıktan ötürüdür.
      "Daha önceki yapıtın [Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı] içeriği, bu cildin ilk üç bölümünde özetlenmiştir. Bu, yalnızca, aradaki ilişki ve bütünlük yönünden yapılmamıştır. Konunun sunuluşu da geliştirilmiştir. Daha önceki kitapta yalnızca dokunulup geçilen birçok nokta, koşulların elverdiği ölçüde, burada, daha tam olarak işlenmişken öte yandan, orada etraflıca ele alınan noktalara bu ciltte yalnızca dokunulmuştur. Nitekim, değer ve para teorileri tarihi üzerine olan bölümler, tamamen dışarıda bırakılmıştır. Bununla birlikte, daha önceki yapıtın okuru, birinci bölümün dipnotlarında, bu teorilerin tarihi ile ilgili ek başvurma kaynakları bulacaktır."[26]
      Marx, burada, "dışarda bırakılmış" olan şeylerden sözettiği zaman, besbelli ki, para üzerine bölümü kastetmektedir. Ve bir gerçektir ki, Eleştiriye Katkı'da, biz, Marx'ın para teorisinin en etraflı açıklamasını bulmaktayız. Burada, para dolaşımı sorunları ve para teorisi ele alınmaktadır ki, bunlar, Kapital'in üçüncü cildinde üretim süreci ve dolaşım süreci incelendikten sonra bir daha ele alınmayacaktır. Bu bakımdan, bu yapıtı yalnızca bir başlangıç ve Kapital'i de bunun devamı saymak güçtür. Metaın tahlili, burada, ancak taslak halinde veriliyorsa ve bu konu, ancak Kapital'in birinci cildinde ayrıntılı olarak geliştiriliyorsa, buna karşılık, para teorisi alanında bu kitap, tüm yapıtın ana çizgilerini azçok (sayfa 19) görmemizi sağlamaktadır. Bu kitaba özgün bir kimlik kazandıran ve onu Marx'ın öteki iktisadi incelemelerinin bir tamamlayıcısı haline getiren budur. Bu kitap, yerini başka bir yapıtın tutamayacağı, okuru derin ve verimli düşüncelere yönelten bir kitaptır.
 
 
      Nisan 1957                 E[MİLE] B[OTTİGELLİ]







Dipnotlar


[1] Engels, R. Ficher'e yazdığı 5 Nisan 1893 tarihli mektubunda şöyle diyor: "Marx'ın, orman kaçakçılığı ve Mosel köylülerinin durumuyla ilgili yasalarla uğraşırken politikadan salt iktisadi ilişkilere geçmek zorunluluğunu duyduğunu ve böylelikle sosyalizme vardığını kendisinden sık sık dinlemişimdir."
[2] Bkz. K. Marx, F. Engels, Din Üzerine, Sol Yayınları, Ankara 1976, s. 37-55
[3] Engels'in adı geçen yazısı için bkz. Karl Marx, 1844 Elyazmaları, Sol Yayınları, Ankara 1976, s. 397-433
[4] Mehring, Aus dem Literarischen Nachlass von Karl Marx und Friedrich Engels..., c. III, s. 467-468
[5] MEGA III/1, s. 180 [Marx-Engels, Gesamtausgabe, (Marx-Engels "Tüm Yapıtları").]
[6] Ibid., s. 184
[7] MEGA III/2, s. 156
[8] Ibid., s. 201
[9] Ibid., s. 201
[10] İlk defa olarak Neue Zeit'ta yayınlanan bu giriş, bizi, hem Marx'ın çalışma yöntemi konusunda, hem de onun teorisinin Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı'ya yazmadan önce bile ulaşmış olduğu olgunluk derecesi hakkında aydınlatan, marksist yazının temel metinlerinden biridir.
[11] Bu yapıtın 24. sayfasına bakınız.
[12] Moskova'da 1939 ve 1941'de kitap halinde yayınlanmış olan bu elyazmaları, şu başlık altında tanınmaktadır: Grundrisse der Kritik der Politischen ökonomie (Rohentwurf).
[13] Bu konuyla ilgili olarak Engels'in 14 Ocak 1858 tarihli mektubuna (MEGA III/2, s. 274) bakınız.
[14] Bkz. Ferdinand Lassalle, Nachgelassene Briefe und Svhriften, hrsq. von Gustav Mayer, III. Bd. s. 116-117 (Berlin, 1922), (Bu mektuptan bir parça için bu yapıtın 285-287. sayfalarına bakınız).
[15] Marx'ın MEGA III/7. (Bu yapıtın 287-292. sayfalarındaki mektuba bakınız.)
[16] Bu dizin, Grundrisse, s. 951-967'de yer almaktadır.
[17] MEGA III/2, s. 338
[18] Bu elyazıları, Grundrisse, s. 871-947'de yayınlanmıştır.
[19] Şundan bundan, her konu üzerinde.
[20] Lassalle, Nachgelassene Schriften, c. III, s. 136
[21] MEGA III/2, s. 349
[22] MEGA III/2, s. 356
[23] MEGA III/2, s. 357
[24] Bu iki makale, bu kitabın 29-41. sayfalarında yayınlanmaktadır.
[25] Marx, burada, herhalde, Brockhaus yayınevinin dergisinde bir emeştiri yazması için, kendisine doğrudan doğruya ricade bulunduğu Lassalle'ı kastetmektedir.
[26] Kapital, Birinci Cilt, Sol Yayınları, Ankara 1975, s. 13



Sayfa başına gidiş